Η Συμβολή της Έρευνας και της Καινοτομίας στην Ανάπτυξη

Αθανάσιος Κυριαζής, Γενικός Γραμματέας Έρευνας και Τεχνολογίας

Κύριε Υφυπουργέ, κύριε Πρύτανη, κύριε Κοσμήτορα,
Κύριε Διευθυντά του Εργαστηρίου Στρατηγικής Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, αγαπητοί συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι

Θα ήθελα κατ’ αρχάς να εκφράσω τις ευχαριστίες μου για την πρόσκληση στο σημερινό Συνέδριο, του οποίου ο τίτλος και συνακόλουθα η θεματική καταδεικνύουν αφενός πως η κρίση μας έφερε ενώπιον νέων απαιτήσεων και προκλήσεων στο τομέα της οικονομίας, αφετέρου πως οι νέες ανάγκες δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν παρά μέσα από τη συνειδητοποίηση ότι η έρευνα και η καινοτομία είναι η βάση και η γέφυρα μεταξύ των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και του επιχειρηματικού κόσμου προκειμένου να επιτευχθεί η πολυπόθητη ανάπτυξη.

Η έρευνα και η καινοτομία αποτελούν βασικό μοχλό για την αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων. Η ανάγκη για την αύξηση των επενδύσεων για την έρευνα και την καινοτομία τόσο σε επίπεδο εθνικό όσο και ευρωπαϊκό, με παράλληλη αύξηση των επενδύσεων από τον ιδιωτικό τομέα και τις επιχειρήσεις αλλά και με συνέργειες μεταξύ εθνικών προγραμμάτων και δράσεων του «Ορίζοντας Ευρώπη», αποτελεί άμεση και πρακτική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της οικονομίας της χώρας μας.

Στο πλαίσιο αυτό, η μεταφορά της ΓΓΕΤ στο Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων ενισχύει τον ενιαίο χώρο έρευνας και εκπαίδευσης και σηματοδοτεί ακριβώς αυτή την ταύτιση της έρευνας και της καινοτομίας με την ανάπτυξη, τις επενδύσεις και τη βελτίωση της οικονομίας. Σκοπός είναι η ΓΓΕΤ να γίνει ο βασικός βραχίονας ανάπτυξης της χώρας στις επενδύσεις για την έρευνα. Στο πνεύμα αυτό στόχος μας είναι να παραχθούν καινοτόμα προϊόντα χρήσιμα τόσο για την κοινωνία αλλά και για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων.epaurion3

Στις μέρες μας, καμία στρατηγική ανάπτυξης δεν μπορεί να είναι βιώσιμη αν δεν επενδύει στη γνώση και στην αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων και των καινοτομιών. Είναι προφανές ότι πρέπει να υπάρξει καλύτερη χρηματοδότηση για τη βασική έρευνα η οποία αποτελεί τη βάση για την εφαρμοσμένη έρευνα τόσο για τα Πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα αλλά και για τα δημόσια και ιδιωτικά ερευνητικά ινστιτούτα. Προκειμένου να μεταμορφωθούν τα ερευνητικά δεδομένα σε προϊόντα είναι απαραίτητο να δοθούν κίνητρα, ώστε τα πανεπιστήμια να γίνουν περισσότερο εξωστρεφή, να έχουν τη δυνατότητα συνεργειών και δημιουργιών spin off εταιριών. Ένας μηχανισμός εξωστρέφειας λχ. θα μπορούσε να θεωρηθεί η δημιουργία των technology transfer offices μέσα στα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα, η θέσπιση της Ελληνικής Ακαδημίας της Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας αλλά και οι φορολογικές ελαφρύνσεις για επιχειρήσεις που χρηματοδοτούν ερευνητικές δράσεις και προγράμματα.

Καθοριστικό στοιχείο στον αναπτυξιακό σχεδιασμό της περιόδου 2021-2027 αποτελεί η εκπόνηση της εθνικής και των περιφερειακών Στρατηγικών Έρευνας και Καινοτομίας για την Έξυπνη Εξειδίκευση. Η Στρατηγική Έρευνας και Τεχνολογίας για την Έξυπνη Εξειδίκευση (Research and Innovation Strategies for Smart Specialisation - RIS3) είναι μια ολοκληρωμένη ατζέντα οικονομικού μετασχηματισμού, προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής με επιτυχημένες εμβληματικές δράσεις της ΓΓΕΤ και με έμφαση σε περιοχές της γνώσης και σε τομείς που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον και που τα αποτελέσματά τους θα έχουν εφαρμογές στην οικονομία και την κοινωνία.

Κατά την τρέχουσα Προγραμματική Περίοδο, έχουν ήδη ενεργοποιηθεί (έκδοση προσκλήσεων) περίπου 872 εκ. € από πόρους του ΕΤΠΑ, ενώ επίκειται η έκδοση προσκλήσεων για άλλα 94 εκ. €. Πρακτικά, αναμένεται να ενεργοποιηθεί το σύνολο των πόρων ΕΤΑΚ (έρευνα, τεχνολογική ανάπτυξη και καινοτομία του ΕΠΑνΕΚ 2014-20).

Υλοποιούνται δράσεις τόσο για την στήριξη των υποδομών έρευνας και καινοτομίας, όσο και δράσεις κρατικών ενισχύσεων.

Στον τομέα των υποδομών, ειδική μνεία γίνεται στο Πολυετές Σχέδιο Χρηματοδότησης Ερευνητικών Υποδομών (περιλαμβάνει 28 κατανεμημένες ερευνητικές υποδομές εθνικής εμβέλειας) και στη δράση “Περιφερειακή Αριστεία” που στοχεύει στην ανάπτυξη ικανότητας (capacity) σε περιφέρειες με χαμηλές επιδόσεις ΕΤΑΚ (κυρίως παραμεθόριες και νησιωτικές) στα πεδία προτεραιότητας των περιφερειακών τους RIS3. Οι δράσεις συμβάλουν στην ενίσχυση της παραγωγής γνώσης και της αριστείας των ελληνικών ερευνητικών φορέων αντιμετωπίζοντας παράλληλα τον κατακερματισμό με τη δημιουργία κρίσιμης μάζας μέσω των δικτυώσεων. Επίσης, αναμένεται να έχουν θετική επίπτωση στην εξομάλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων. Η δράση Στρατηγικής Ανάπτυξης Ερευνητικών Φορέων υποστηρίζει την εναρμόνιση των δραστηριοτήτων των εποπτευομένων από την ΓΓΕΤ ερευνητικών κέντρων και ινστιτούτων με τις προτεραιότητες της εθνικής RIS3.

Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, εμβληματική δράση αποτελεί το “Ερευνώ - Δημιουργώ - Καινοτομώ” που στηρίζει την βιομηχανική έρευνα, την αξιοποίηση ερευνητικών αποτελεσμάτων από επιχειρήσεις, καθώς και την συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων. Υλοποιούνται επίσης συνεργατικά έργα μέσα από ειδικές δράσεις για την υδατοκαλλιέργεια, τα βιομηχανικά υλικά και τον πολιτισμό, καθώς και έργα διεθνούς συνεργασίας, στο πλαίσιο διμερών Συμφωνιών με το Ισραήλ, την Γερμανία, την Κίνα και την Ρωσία, αλλά και δικτυώσεων του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας (ERA-Nets, JPIs κα).

Οι υπό ενεργοποίηση δράσεις “Συνεργατικοί Σχηματισμοί Καινοτομίας” (innovation clusters) και “Κέντρα Ικανότητας” (competence centres) υποστηρίζουν την δημιουργία κατάλληλων ενδιάμεσων μηχανισμών για την αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων και την ενίσχυση της καινοτομίας στον παραγωγικό ιστό της χώρας.

Πιο συγκεκριμένα, με στόχο να προωθηθεί η τεχνολογική και ψηφιακή ανάπτυξη και η δημιουργία προηγμένων εξειδικευμένων δεξιοτήτων στον βιομηχανικό τομέα από έναν κόμβο καινοτομίας προκηρύχθηκε η Δράση «Κέντρα Ικανοτήτων», στην οποία καθορίστηκαν οι διαδικασίες ίδρυσης και οι μορφές χρηματοδότησης των Κέντρων που συστήνονται ως συμπράξεις δημοσίου και ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ).

Προβλέπεται ανοιχτή πρόσκληση των δημόσιων ερευνητικών φορέων προς τις επιχειρήσεις που ενδιαφέρονται για την σύσταση Κέντρου Ικανοτήτων στο πλαίσιο ενός ή περισσοτέρων θεματικών της 4ης βιομηχανικής επανάστασης καθώς. Και η συμμετοχή τουλάχιστον ενός οργανισμού έρευνας (πανεπιστήμια, δημόσια και ιδιωτικά ερευνητικά κέντρα) και μίας ή περισσοτέρων επιχειρήσεων.

Εκτός διαρθρωτικών χρηματοδοτήσεων, το 2016 ιδρύθηκε το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.ΕΚ) με στόχο την υποστήριξη της ελεύθερης έρευνας, του ανθρώπινου δυναμικού και των υποδομών, χωρίς γεωγραφικούς ή θεματικούς περιορισμούς, με βάση την επιστημονική περιέργεια. Η χρηματοδότηση του Ιδρύματος προέρχεται από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και το Ελληνικό δημόσιο. Η αναχαίτιση των φαινομένων brain drain και brain waste ήταν η μεγάλη πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει το ΕΛ.ΙΔ.ΕΚ.

Από αμιγώς εθνικούς πόρους χρηματοδοτούνται επίσης εμβληματικές πρωτοβουλίες για τη δημιουργία δικτύων ερευνητών και την εισαγωγή σύγχρονων ερευνητικών προσεγγίσεων σε τομείς σημαντικούς για την οικονομία και την κοινωνία όπως η Αγροδιατροφή (λάδι, άμπελος, μέλι), η Υγεία (Ιατρική Ακριβείας στην ογκολογία, τα καρδιακά νοσήματα κλπ), το Περιβάλλον (Κλιματική Αλλαγή) κα. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια πρώτη βάση για την χρηματοδότηση της έρευνας από εθνικούς πόρους, συμπληρώνοντας κενά και αντιμετωπίζοντας περιορισμούς που επιβάλλουν οι διαρθρωτικές χρηματοδοτήσεις.

Παράλληλα, η ελληνική ερευνητική κοινότητα αποδεικνύεται ιδιαίτερα δυναμική, τόσο ως προς τις επιστημονικές δημοσιεύσεις υψηλής απήχησης, όσο και ως προς την διεκδίκηση Ευρωπαϊκών ανταγωνιστικών χρηματοδοτήσεων από τον Η2020. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, η χώρα μας καταλαμβάνει την 12η θέση ως προς την καθαρή εισροή κοινοτικών πόρων από τον Η2020 με ακόμη υψηλότερο αριθμό συμμετοχών. Ειδικά σε ορισμένους τομείς (π.χ. ΤΠΕ) οι επιδόσεις των ελληνικών φορέων είναι εντυπωσιακές.

Ωστόσο, η καινοτομία στη χώρα μας έχει κατά μέσο όρο μικρή προστιθέμενη αξία, ενώ οι περισσότερες ελληνικές επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται από μεσαία ή χαμηλή ένταση γνώσης, στοιχείο που καθηλώνει την ανταγωνιστικότητά τους. Σύμφωνα με τα στοιχεία του European Innovation Scoreboard 2019, η Ελλάδα παραμένει μεταξύ των “moderate innovators”, καταλαμβάνοντας την 20η θέση ανάμεσα στις 28 Ευρωπαϊκές χώρες.

Αρκετοί όμως από τους επιμέρους δείκτες καινοτομίας (κυρίως ανθρώπινο δυναμικό και καινοτόμες ΜμΕ) αυξήθηκαν σε σχέση με το 2018, ούτως ώστε η ιεράρχηση της χώρας να βελτιωθεί κατά 2 θέσεις. Συνολικά, οι επιδόσεις της καινοτομίας παρουσιάζουν αυξητική τάση από το 2011.

Οι δράσεις για την ενίσχυση της Ε.ΤΑ.Κ στην χώρα που έχουν υλοποιηθεί κατά το παρελθόν και σχεδιάστηκαν για την προγραμματική περίοδο 2014-2020, μπορούν να κατηγοριοποιηθούν στους ακόλουθους άξονες πολιτικής:
1. Διασύνδεση επιχειρήσεων με ερευνητικούς φορείς
2. Καινοτομία/Έρευνα στις επιχειρήσεις
3. Ενίσχυση ανθρώπινου δυναμικού/Βασική έρευνα
4. Ερευνητικές Υποδομές
5. Διεθνής συνεργασία
6. Επιστήμη & Κοινωνία/Υποστήριξη πολιτικών
7. Αντιμετώπιση κοινωνικών προκλήσεων
Ο τελευταίος άξονας πολιτικής αναδείχθηκε από τις διεθνείς εξελίξεις κατά την περίοδο 2014-2020 και αποτελεί έναν από τους κεντρικούς άξονες της προγραμματικής περιόδου 2021-2027, ιδιαίτερα στο πεδίο της διεθνοποίησης.

● Δίνεται μεγάλη έμφαση κατά την παρούσα προγραμματική περίοδο 2014-20 για την ενίσχυση των δεσμών μεταξύ επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η σχετική αδυναμία (μικρή συσχέτιση μεταξύ ζήτησης και προσφοράς Ε.ΤΑ.Κ από την πλευρά των επιχειρήσεων και του ερευνητικού τομέα)
● Έμφαση επίσης δίνεται στην ανάπτυξη ερευνητικών και καινοτομικών δραστηριοτήτων από πλευράς των επιχειρήσεων, ώστε να μην καταφεύγουν αυτές μόνο σε αγορά μηχανημάτων και εξοπλισμού, αλλά να παράγουν οι ίδιες καινοτομία
● Παρά τις οικονομίες δυσκολίες που πέρασε η χώρα, η στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού, βασικού πλεονεκτήματος του συστήματος Ε.ΤΑ.Κ, παραμένει σταθερή, προσπαθώντας να αναχαιτίσει την απειλή του brain-drain
● Για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας, τόσο σε παραδοσιακούς τομείς, όσο και μέσω των εξαγωγών προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας, προβλέπονται δράσεις διεθνούς συνεργασίας με χώρες στρατηγικού ενδιαφέροντος (Γερμανία, Ισραήλ, Ρωσία, Κίνα κ.α)
● Για την αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων στην αντιμετώπιση ορισμένων βασικών κοινωνικών προκλήσεων, σχεδιάστηκαν και υλοποιούνται ένα σύνολο εμβληματικών δράσεων με καθαρά εθνική χρηματοδότηση (για παράδειγμα, το Εθνικό Δίκτυο Ιατρικής Ακριβείας στην Ογκολογία, τα Καρδιαγγειακά Νοσήματα και τις Γενετικές Νευροεκφυλιστικές Παθήσεις).

Σύμφωνα με τα παραπάνω είναι προφανές ότι η ΓΓΕΤ έχει χαράξει και θα το πράξει και στο μέλλον μια στρατηγική για τον τομέα της έρευνας της τεχνολογικής ανάπτυξης και της καινοτομίας προσανατολισμένη στην οικονομική ανάπτυξη και στην αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Σε αυτή την προσπάθεια ο ρόλος των πανεπιστημίων είναι καθοριστικός και η συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων ακαδημαϊκών, ερευνητικών και πολιτικών θα συμβάλει αποφασιστικά στην επίτευξη της ανάπτυξης για τη χώρα μας.

Σας ευχαριστώ πολύ και εύχομαι επιτυχία στις εργασίες του Συνεδρίου σας.

Στη φωτογραφία ο Αθανάσιος Κυριαζής, Γενικός Γραμματέας Έρευνας και Τεχνολογίας, η Μαίρη Βαξεβανίδου, Διευθύντρια Διεθνούς Επικοινωνίας του Υπουργείου Εξωτερικών και ο Αθανάσιος Σαμαράς, Επίκουρος Καθηγητής και συντονιστής του Συνεδρίου